> Paulo minora canamus. Questo tema di origine popolare dei cantastorie itineranti , lo cantava negli anni dopo la guerra un mio amichetto mentre io disegnavo per strada con grande successo e risate del pubblico. Ricordavo il réfrain e il contesto ma non più il testo che ho ricostruito a mi manera in reminiscenza di quelli anni scanzonati vissuti in allegra miseria . La vicenda tragicomica di questo lazzarillo porcaro di cui canto è lo spaccato di vita di un’epoca d’antan che per me che l’ho vissuta mi sembra sia avvenuta appena ieri. Oggi le siepi sono in abbandono superate dalle economiche recinzioni a reticella, ma per secoli oltre alla funzione di clausura delle tancas serradas a muru sopra le cui pietre crescevano queste generose e austere piante grasse, sono state una florida economia autunnale per l’allevamento brado e stanziale dei maiali, curate e “spazzate” dalle roncole degli esperti contadini, per i loro frutti copiosi che un formicaio di persone si accaparravano per tempo e coglievano a gara da Santa Maria fino a Tutti i Santi, quando avere il porco in casa era un rito un dovere catoniano, perché allora i maiali erano maiali nel senso letterario dell’etimo, protetti dalla loro dea che era Maia col suo mese sacro di Maio-Maggio e i porci (purg-purc-purcus ) purgavan –frugavano (pr-fr) liberi nei campi e nei cortili, e non ingabbiati nelle asettiche celle delle porcilaie industriali a succhiotti computerizzati, conservando di suino solo lontanamente il nome. Ai tempi di cui parlo invece scendevano dalle Barbagie a estuare nelle stoppie del Campidano mandrie suine con i cabilli badantes che vendevano di paese in paese is occidroxus (gli occisoria delle antiche are romane) per ingrassarli e ucciderli all’approssimarsi del Natale o di Sant’Antonio abate, il Santo dei maiali la versione cristiana maschile della dea Maia. Quindi le siepi di fichidindia erano un’endiadi e una simbiosi con i porcili.
Eppure dietro di esse c’è una lunga storia e una curiosa vicissitudine linguistica. A parte il latino saepes che ha dato origine a siepe, anche a quella celebre romantica che da tanta parte dell’ultimo orizzonte il guardo esclude, sa cresura meno onirica di quella di Recanati, deriva dal latino clausura, da “claudo”, come le “enclosures” anglosassoni e a un comunissimo profano non verrebbe mai in mente che la nobilissima Town della City di Londra deriva dall’umillimo concetto di siepe. Town infatti, nonostante “sembri” una parola inglese, è un termine greco “ZONE”, in latino “ZONA”, che da in tedesco origine a ZAUNE (Siepe), e TOWN(E) in inglese siepe muraria e ovviamente in italiano “Zona” che è un termine piuttosto indefinito, ma in latino è molto circoscritto, significa cerchio, circonferenza e soprattutto le mutande che recintavano il bacino delle signorine, e “soluta zona et nudatis papillis” era il clou dello spogliarello come il poco pudico Ovidio ci tramanda nell’Ars Amatoria. Qualcosa di simile nei maschi era il perizoma più corpulento che vediamo nei Cristi Crocifissi. Le siepi (non alludo a quelle delle donne) avevano un ingresso che in sardo si chiama ancora “giassu”, anch’esso di origini romane che deriva da passus, passaggio, come ci ricorda nella maestosa siepe delle Alpi il passo di Como-Chiasso verso la Svizzera. Chiasso a sua volta non era l’innocuo “carraxu” casinista che fanno gli alunni in classe all’ora di ricreazione, ma il Decameron di Boccaccio ci informa che i chiassi e i chiassetti erano gli stretti vicoli bui secondari che collegavano le vie delle cittadine medievali nei quali si radunavano alla sera le pulzelle per i servizi a pagamento le quali facevano letteralmente “casino”. Comunque siano le floride siepi del passato e quelle decrepite del presente, questa sapida storiella in versi mi è tornata in mente in piena afa agostana alle prime fichidindia maturescenti, e spero che i lettori si facciano qualche allegra risata nel leggerla come mi sono fatto io scrivendola con l’auspicio che qualche scanzonato musichiere la trasformi in canzone popolare. Ho tentato di dare al testo una fresca ironia rurale cervantesca anche nella fedeltà al vernacolo popolano di cui molto si è perso, e l’ingannevole apparente facilità della rima, è frutto invece di un “passienzioso” labor limae et mora.
Figumorisca happu pappàu
Fillu burdu, arregoltu a vida liada,
scrutzu e scorriàu, fìant tempus cosa’e tìmi,
e in sa sfortuna custa m’est toccàda
de m’arrèsci su carru propriu a mimi.
Réfrain
Figumorisca happu pappàu
e su carru m’est arrésciu
ma si isciàis cantu m’è incrésciu
pro debàdas apattàu.
Fiat in Austu, pro Santa Maria,
e a piccioccheddu fadìa su procaxu,
famini a conca’e’enùgu e carestia,
nudda in sa bertula e nudda in su scraxu.
Réfrain
De orbexidroxu sa figumorisca
a is primas aquas groga e cerazza
in sa cresura fìat luazza e frisca
e ind’happu scuttu mèdas a pudazza.
Refrain
Scabùlliu m’indi sèu un muntoneddu,
mundadu cum pastura de sa spina
e in punta’e leppa croxu e nasedu
donu a strevucciu a una madri a angiadina.
Refrain
Sa prima e sa segunda ingùrtiu ci happu,
avattu terza terza e quarta, sa mattucca,
e poi pitticca e manna m’iddas pappu
calendumì is salìas a corru’e bucca.
Refrain
De cantu fia asurìu mancu matziadas
iddas happu, a una a una sana
a trassa’e madri ingurtendu a muffadas,
ca de appettitu fia bellu e de gana.
Rèfrain
Forzis fìant trinta, forzis fìant coranta,
pérdiu su contu happu de su cuccuru,
mannas che melas parriant ca fueddànta
simbuòsas e dulcis che su zuccuru.
Réfrain
Ma su famini est cosa mala, lampu,
e nemus pensat, candu est affamìu,
ca sa bucca est lada, però su stampu
de asutta est senza’e dentis e pittìu.
Réfrain
Fu làstima a spudai finzas su pisu
perdendu tempus, e aici m’indi satzu
senza’e pani a ingaùngiu, e mi lisu
s’ammumungiu de su primu mustazzu.
Refrain
A cirradas de binu a crocorìga
crocobèndu avattu c’happu ingurtiu
e stérriu brenti a susu in sa biga
cuntentu che un gattu m’inde seu fùtiu.
.Réfrain
Ma sa die apustis che una madri prìngia
su scinitzu fu meda e no pagu,
scratzonadu mi sèu in d’una bìngia
pro debàdas spremendu a pagu a pagu.
Refrain
Su lunis nudda, su martis mimàncu,
dèu fìa kerpendu de su sfinimentu,
su stògumu a currùxus de omnia fiancu,
scraffìngiu, e su matzamini in trumentu.
Refrain
Scraffìngiu in foras e aintru unu pappingiu
in su scraxu e in su centupilloni
de s’unfladura e de su murighìngiu,
strantaxu o sterriu asuba’e su cilloni.
Réfrain
Spantamaccus ca m’è arrésciu su carru,
no scìu ita manu mi donai in plantu,
tra mimi pensu e timu ca ci abàrru,
ca m’hant a poni finzas s’ollu santu.
Réfrain
Mancu m’intèrrant in su gimitoriu,
mi lassant a pudèsci che unu spegu
ca còstat su baulu, e s’offertoriu
est pro is sennoris in latinu e in gregu.
Réfrain
Balla, s’iddu naras sa mala sorti!
Nàsciu stravacciu, unu caghettu’e nudda
a treixi annus giai sperdiu de sa Morti
pro carru arrésciu Pillimu Cibudda.
[caption id="attachment_16133" align="alignnone" width="512"]
Premier Exif JPEG[/caption]
Réfrain
A chini no mi crèit chi iddu pròvit,
sa spinta s’est siddàda a mesu ingiastu,
no scòzzat mancu a piccu e plus no mòvit
su sturroni tostau che truncu’e ollastu.
Refrain
Balla non ci fu trassa a forza’e sprèmi,
su tubu’e scàrrigu fud’arribìu,
e dèu mi trocìa comenti’e un brèmi
sudau pìu pìu plangendu che un pippìu.
Refrain
Su mali’e corpus e is cagarèddas
sunt cosas lèggias e mala de no crey,
ma est mali e pèus candu ti scodrèddas
spremendu senza’e podi fai checchèy.
Rèfrain
Si idda scidiàis s’invidia cosa mia
bidendu is madris biadas in sa stua
comenti is bassas mannas de onìa
inde fadìant senza de bubùa.
Réfrain
Ma a mimi maladittu che unu pidu,
mancu unu scorriu in su sforzu estremu
inde bessìat senza’e torrai suidu,
cunvintu ca in tres dies mi morrèmu.
Réfrain
No andàda a innantis, no torràda asegus,
spingèndu a intro e a fòras horas e horas
comenti candu si abortit un pégus
mortu angèndu a conchitèdda in foras.
Rèfrain
A sforzu accòrru is porcus in sa urra
e incòsciu a cuaddu in circa ‘e agiudu in bidda,
ma iddu scit Deu su pistu’e s’ègua murra,
in su panéri assacchittendumidda.
Rèfrain
S’ègua fu vìschida e punnàda a stadda
e tenta a passu fu troppu su pistu
pro is nàdias mias arrubias che aragàdda,
e no acudìa tzerrièndu a Gesugristu.
Rèfrain
Pro cuai is bregùngias feas a domu no andu
tra is serbidoras e sa mèri mia
ca s’ind’arrìent e gridant su bandu,
e ne ananti’e genti in farmacia.
Réfrain
M’accunnottu, e bregungia m’ind’est partu
de m’amostai in dom’e sa levadòra
che una picciocca prossima a su partu
ananti’e issa cum su culu in fora.
Réfrain
Ma a cussa santa femina ringràziu
pro tantu stentu, proita a modu miu,
de aségus, no de ananti, in pagu spaziu
fu mali e péus chi haèssi parturìu.
Refrain
A scràmius lèggius no fu su piccinu
meghèndu’e s’incarài ma fu su babu,
cum s’ostetrica accanta mia a stecchinu
a tzappu’e strèxi in manu e su lavabu.
Rèfrain
Credéi ca s’ind’est pràndia ‘e stuvonài,
scedadèdda, cum s’acchiccaiu’e linna,
e dèu siddendu is dentis aggiummai
mi morrìa in manus de sa sennorinna.
Réfrain
Issa hadi stragazzau mes’hora manna
ca fu grussu e tostau che unu trunchéddu,
e cussu partu senza’e ninna nanna
m’est costau sa promissa’e unu porceddu.
Refrain
Sa paga de su strobu a aqua callènti,
de affumentus, brèbus y enteroclismu
pro allebiài s’abbruxòri de sa brènti
e una purga’e ollu régiu’e su Fascismu.
Rèfrain
Bessìdu m’indi sèu de domu’e issa
curvu e scadrìu a passu lentu e tardu
ca in bàsciu mi intendìa spinas de lissa
pungendu in nàdias péus che spina’e cardu.
Rèfrain
A imperrài torra s’ègua no fu brulla,
dèu chi prima ci pistincammu asuba
che unu pisittu, ca centu e una agulla
mò m’intendìa, tèntu strintu a sa iuba.
Rèfrain
Cussu trettu de bidda a su porcili
est stétiu unu scramentu chi m’amentu
pro cantu bivu fissu che un obìli,
ca m’ind’assustu a su pensamentu:
Réfrain
A sa nua senza’e staffas e nè sedda
sa schina’e sa puddecca fu che lama
accutza che sa crista’e una sparedda,
e dèu bidìa sas steddas de sa sprama.
Rèfrain
Un nìu de èspis ferràinas a scussura
mossiànta arrabiòsas e abramìdas
de parti’e palas a undi est sa natura
e no tenémmu assentu pro duas cìdas.
Rèfrain
Ca finzas in su sonnu mi bisammu
plenu’e musca cuaddina in su panéri,
o a infrissìdas, chi m’indi scidammu,
puntu’ e sa sua de su sabateri.
Réfrain
Pro andai liggeru’e corpus in sa fòxi
scétti minestredda burda a mindigu
dies de digiunu fattu ind’happu dòxi
làngiu che perda e marrìu che un fustigu.
Réfrain
Cum tottus i s murenis infiammadas
e squartaradas che un vulcanu alluttu,
s’ollu hermanu serbìate pro debadas
e tenìa àsiu frighendumì struttu.
Réfrain
A didu iddu intendìa senza’e iddu biri
su bunciu arrubiu che sa crogorista
de un caboni e is serras de un pibizziri
arrungiosas e acutzas che s’arista.
Réfrain
Apustis sa mortalla’e su fogali
e is casciàlis non c’est mali arrabiosu
che una berrina in su pertusali
de su culu, profundu e marigosu.
Réfrain
A m’indi strantaxai de sa stòia
pro attendi is porcus fud’ unu suppliziu,
finzas s’idea de mi pungi a rasoia
mi benìat, perdendu su giudiziu.
Réfrain
A pruna e pira cotta e semolinu
a prandi e a cena, o a latti e freguledda
agiudamu su codru e s’intestinu
cum sa speranza torra’e fai lequedda.
Réfrain
Ma a flachèsas, debili e a pagu gana
no inde juammu a nudda in su traballu,
e su meri a cussa cara strana
mi sprìquat, scòviu tottu e batallu.
Rèfrain
Chesciàu s’è in domu sua cum sa pobidda
e is feminas pigau ind’hant arremòni,
aici arrìsia s’ind’est tottu sa bidda
e de insaras postu m’hant in canzoni.
Rèfrain
Ma salvau m’hat sa vida cussa pruga
e hoy sa figu idda sègu a scatteddus
e a cadinus léstru cum sa cannuga
scétti pro porcus, madris e porceddus.
Rèfrain
Gratias a Deus torrau inde sèu a logu,
ma in nomini’e Maria e de Gesusu
mai in sonnu mi tòrrit, mancu pro giogu,
figumorisca in vida mia mai plusu!!!
Toto Putzu gonnensis
© Riproduzione riservata